Bijna iedereen heeft er als kind een gehad: een spaarpot op de vensterbank of in de kast, waar af en toe een muntje in verdween. Meestal had die de vorm van een varken. Maar waarom eigenlijk een varken? En sinds wanneer stoppen mensen hun kleingeld in een pot?
De geschiedenis van de spaarpot is ouder en vreemder dan je misschien denkt. Hieronder vind je zeven feitjes die laten zien hoe dat simpele potje meegroeide met de manier waarop mensen met geld omgingen.
Spaarpotten bestonden al in de oudheid
Feitje 1: de oudste bekende spaarpotten komen uit het oude Griekenland. Archeologen vonden aardewerken potjes uit ongeveer de tweede eeuw voor Christus, soms gevormd als een klein tempeltje met een gleuf in het dak. Ook de Romeinen gebruikten zulke potjes om munten in te bewaren.
Dat is minder vreemd dan het lijkt. Zodra er munten bestonden, wilden mensen die ergens veilig wegzetten. Een gesloten pot met een smalle gleuf maakte het lastig om er stiekem iets uit te halen.
Het varken komt van verrassend ver
Feitje 2: een van de oudste spaarvarkens ter wereld komt niet uit Europa, maar van het Indonesische eiland Java. In de omgeving van Trowulan, ooit het centrum van het Majapahit-rijk, zijn terracotta varkentjes met een muntgleuf gevonden die eeuwen oud zijn.
Feitje 3: in Europa kreeg het varken een eigen betekenis. In Duitsland stond het dier al lang symbool voor geluk en welvaart, wat nog terug te horen is in de uitdrukking Schwein gehabt, oftewel geluk gehad. Daar zijn spaarvarkens gevonden die tot de late middeleeuwen teruggaan.
Een woordgrap van klei
Feitje 4: in het Engels heet een spaarpot een piggy bank, en daar bestaat een bekende verklaring voor. In het Middelengels werd een bepaald soort oranjeachtige klei pygg genoemd. Potten en kruiken van dat materiaal heetten dus pygg jars, en mensen bewaarden er onder meer geld in.
Volgens dit populaire verhaal ging het woord langzaam lijken op pig, waarna pottenbakkers de potten letterlijk de vorm van een varken gaven. Taalkundigen twijfelen of het precies zo is gegaan, maar het blijft een leuke verklaring voor een wereldwijd herkenbaar ontwerp. Wil je meer van dit soort luchtige weetjes lezen, dan vind je op vuljespaarpot.nl nog meer feitjes en artikelen over sparen en lifestyle.
Breken om te kunnen sparen
Feitje 5: veel oude spaarpotten hadden geen dop of opening aan de onderkant. Wilde je bij je geld, dan moest je de pot kapotslaan. Dat klinkt onhandig, maar het had een slimme bijwerking: je dacht wel twee keer na voordat je je spaargeld aansprak.
Pas later kwamen spaarpotten met een rubberen dop, een schroefsluiting of zelfs een klein slot. Daarmee werd sparen herhaalbaar, al verdween ook een deel van de spanning van dat ene moment waarop het varken eraan moest geloven.
Van speelgoed tot bankcadeau
Feitje 6: in de negentiende eeuw werden in de Verenigde Staten zogeheten mechanische spaarpotten populair. Deze gietijzeren apparaatjes kwamen in beweging als je er een munt in deed: een clown die een munt in zijn mond gooide of een hond die over een hek sprong. Tegenwoordig zijn het gewilde verzamelobjecten.
Feitje 7: in 1924 werd tijdens een internationaal congres van spaarbanken in Milaan de Wereldspaardag in het leven geroepen. Rond die dag, eind oktober, mochten kinderen in veel landen hun spaarpot naar de bank brengen. Banken deelden zelf ook spaarpotten uit, vaak met hun logo erop. Zo werd de spaarpot een opstapje naar een echte spaarrekening.
- Griekse tempeltjes van aardewerk
- Terracotta varkens op Java
- Middeleeuwse gelukssymbolen in Duitsland
- Bewegende gietijzeren spaarpotten uit Amerika
Wat de spaarpot je nog steeds leert
Sparen is inmiddels grotendeels digitaal. Je zet met een paar tikken geld opzij en ziet je saldo groeien in een app. Toch heeft de spaarpot zijn functie niet verloren. Voor kinderen maakt hij geld tastbaar: je ziet en hoort hoe het potje voller wordt.
Ook voor volwassenen werkt het principe nog. Een vast bedrag apart zetten, het niet meteen kunnen pakken en een duidelijk doel voor ogen hebben: dat is precies wat de pottenbakkers van vroeger, misschien zonder het te weten, in klei hebben vastgelegd.
